সেউজীয়া পাতৰ থালিত সভ্যতাৰ সোৱাদ

লৰালিৰ সেই দিনবোৰ মনত পৰিলে কিছুমান মন মতলীয়া গোন্ধে আজিও মনৰ দুৱাৰত টুকুৰিয়াই থাকে। ধোঁৱা ওলাই থকা ভাতৰ গোন্ধ, কলপাতৰ কেঁচা সেউজীয়া গোন্ধ, মাটিৰ চৌকাৰ ধোঁৱা আৰু মায়ে বাঢ়ি দিয়া গৰম ব্যঞ্জনৰ সুবাস। তেতিয়া ভাত খোৱাটো কেৱল ভোক নিবাৰণৰ কথা নাছিল; সেয়া আছিল এক উৎসৱ। কাঁহী বা ষ্টীলৰ প্লেটৰ আগমনৰ বহু আগতে আমাৰ ঘৰত যেন প্ৰকৃতিয়েই নিজৰ সেউজীয়া কাঁহীখন যোগান ধৰিছিল। সেইয়া আছিল —কলপাত।

গাঁৱৰ ভোজ মানেই কলপাত। বিয়া-বাৰু, সকাম-নিকাম, নামঘৰৰ প্ৰসাদ, বিহুৰ ভোজ আদি সকলোতে কলপাতৰ এক নিজস্ব উম আছিল। আগলি কলপাতত প্ৰসাদ আগবঢ়োৱা, ডাঙৰ পাতখন মেলি তাত গৰম ভাত, দাইল, শাক, মাছৰ জোল, খাৰ, টেঙা আৰু শেষত দৈ দিয়া—এইবোৰৰ মাজতেই আছিল আমাৰ শৈশৱৰ এখন সেউজীয়া পৃথিৱী।কলপাতত গৰম ভাত পৰাৰ লগে লগে পাতখন অলপ দেই গৈছিল। ভাপ উঠিছিল। কেতিয়াবা গৰম ভাতৰ তাপে পাতৰ পৰা ওলোৱা এক সূক্ষ্ম গোন্ধ খাদ্যৰ সৈতে মিলি গৈছিল। সেই সোৱাদৰ সম্পূৰ্ণ ব্যাখ্যা হয়তো ৰন্ধনবিজ্ঞানৰ ভাষাত কৰিব পাৰি; কিন্তু ভোজৰ ৰান্ধনিৰ হাতৰে ৰন্ধা ভাতৰ সৈতে মিহলি হোৱা সেই পাতৰ গোন্ধৰ ব্যাখ্যা কোনো বিজ্ঞানৰ শব্দকোষত নাই। সেয়া আছিল স্মৃতিৰ সোৱাদ।

কলপাত কেৱল অসমৰে নহয়। দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বহু সমাজত কলপাতত খাদ্য পৰিৱেশন, খাদ্য মেৰিওৱা আৰু ৰন্ধা -বঢ়াৰ সৈতে জড়িত। দক্ষিণ ভাৰতৰ কেৰালা, তামিলনাডু, কৰ্ণাটক, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আদি অঞ্চলত উৎসৱ, বিবাহ আৰু ধৰ্মীয় ভোজত কলপাতত সম্পূৰ্ণ আহাৰ পৰিৱেশনৰ এক সুদীৰ্ঘ পৰম্পৰা আছে। গৰম ভাত, দাইল, বিভিন্ন ব্যঞ্জন, মিঠাই আদি এখন পাততেই থাকে যেন এখন সম্পূৰ্ণ খাদ্য-মানচিত্ৰ।

অসমতো কলপাতৰ ব্যৱহাৰ কেৱল খাদ্য পৰিৱেশনতে সীমাবদ্ধ নহয়। মাছ, মাংস, ভাত বা বিভিন্ন খাদ্য কলপাতত মেৰিয়াই ভাপত, জুইত বা অঙঠাৰ তাপত ৰন্ধাৰ লোক-পৰম্পৰা বহু ঠাইত দেখা যায়। পাতখন তেতিয়া কাঁহী নহয়, ৰন্ধনশালাৰো এক অংশ। খাদ্যক আবৰি ৰাখি পাতখনে যেন প্ৰকৃতিৰ পৰা পোৱা এক কোমল আৱৰণৰ কাম কৰে।

এই পৰম্পৰাৰ মাজত আছে এক গভীৰ পৰিৱেশ-দৰ্শন। প্লাষ্টিকৰ কৃত্ৰিম প্লেটৰ কথা মানুহে জনাৰ বহু আগতেই প্ৰকৃতিয়ে মানুহক পাত, বাকলি, বাঁহ আৰু কাঠৰ পৰা খাদ্যৰ পাত্ৰ তৈয়াৰ কৰাৰ জ্ঞান দিছিল। ব্যৱহাৰৰ পিছত এইবোৰৰ অধিকাংশই প্ৰাকৃতিকভাৱে জৈৱ-বিয়োজিত হয়। সেয়ে পাতৰ পাত্ৰ কেৱল অতীতৰ স্মৃতি নহয়; আজিৰ প্লাষ্টিক-ভাৰাক্ৰান্ত পৃথিৱীৰ বাবেও ই এক তাৎপৰ্যপূৰ্ণ বিকল্পৰ কথা সোঁৱৰাই দিয়ে।

কলপাতৰ কাষতে আছে পদুমপাত। পদুমপাতৰ সৈতে জড়িত আছে আন এক সৌন্দৰ্য। পানীৰ ওপৰত মেলখাই থকা গোলাকাৰ পাতখন যেন প্ৰকৃতিৰ নিজৰ এখন কাঁহী। পূব আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বিভিন্ন খাদ্য-পৰম্পৰাত পদুমপাতত খাদ্য মেৰিয়াই ভাপত ৰন্ধা আৰু পৰিৱেশন কৰাৰ ষ্টাইল আছে। পাতখনৰ নিজস্ব সুগন্ধ খাদ্যৰ সৈতে মিহলি হৈ এক সুকীয়া ৰন্ধন-অভিজ্ঞতা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। সেইবাবেই পদুমপাতক কেতিয়াবা “প্ৰাকৃতিক ফ্লেভাৰ ৰেপাৰ” (Natural flavour wrapper) বুলিও ভাবিব পাৰি।

পদুমপাত আৰু কলপাতত বিভিন্ন উদ্ভিদজাত যৌগ থাকে, যেনে পলিফেনলছ আৰু ফ্লেভনইডছ। অৱশ্যে পাতত খাদ্য পৰিৱেশন কৰিলেই এই যৌগ যথেষ্ট পৰিমাণে খাদ্যলৈ স্থানান্তৰিত হৈ বিশেষ স্বাস্থ্য-উপকাৰৰ বিষয়ে গৱেষণা চলি আছে । অৱশ্যে জলাশয়ৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা পদুমপাত ভালদৰে পৰিষ্কাৰ নকৰাকৈ ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়।

ভাৰত আৰু নেপালৰ বহু অঞ্চলত শালপাত জোৰা দি পাতৰ থাল বা পাত্ৰ তৈয়াৰ কৰাৰ পৰম্পৰা আছে। সৰু কাঠি বা বাঁহৰ কাঁইটাৰে কেইবাখনো পাত জোৰা দি প্ৰস্তুত কৰা সেই পাত্ৰত ভাত, জলপান, তৰকাৰী, মিঠাই পৰিৱেশন কৰা হয়। মন্দিৰ, উৎসৱ আৰু সামূহিক ভোজত ইয়াৰ ব্যৱহাৰে লোক- জীৱনৰ সৈতে শালপাতৰ গভীৰ সম্পৰ্কৰ কথা প্ৰমাণ কৰে।

কলপাতত ভাত, পদুমপাতত সুগন্ধ, শালপাতত ভোজ—এই তিনিখন পাত যেন ভাৰতীয় খাদ্য-সংস্কৃতিৰ তিনিটা সেউজীয়া অধ্যায়। কিন্তু এই পাতবোৰৰ কাহিনী কেৱল বাহিৰৰ পৃথিৱীতে শেষ নহয়। আমি যি খাদ্য খাওঁ, তাৰ এক অদৃশ্য যাত্ৰা আৰম্ভ হয় আমাৰ শৰীৰৰ ভিতৰত।

মানুহৰ অন্ত্ৰৰ ভিতৰত বাস কৰে কোটি কোটি অণুজীৱ। বেক্টেৰিয়া, ফাংগাই, ভাইৰাছ আৰু আন অণুজীৱৰ এই জটিল সমষ্টিক কোৱা হয় গাট মাইক্ৰ’বায়’ম (Gut Microbiome)—অৰ্থাৎ অন্ত্ৰৰ অণুজীৱসমাজ। হজম, বিপাক, ৰোগ-প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা আৰু শৰীৰৰ বিভিন্ন জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে এই অণুজীৱসমাজৰ গভীৰ সম্পৰ্ক আছে।

অৰ্থাৎ আমি যি খাওঁ, খাদ্যই কেৱল আমাৰ শৰীৰক পুষ্টি নিদিয়ে; ই আমাৰ শৰীৰৰ ভিতৰত বসবাস কৰা অদৃশ্য জীৱসমাজখনকো প্ৰভাৱিত কৰে। শেহতীয়া গৱেষণাই ভাৰতৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ পৰম্পৰাগত খাদ্যাভ্যাস আৰু অন্ত্ৰৰ অণুজীৱসমাজৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ ওপৰত নতুন পোহৰ পেলাইছে।

হিমালয়ৰ মূল পৰ্বতমালাৰ উত্তৰত থকা অতি ওখ আৰু ঠাণ্ডা পৰ্বতীয়া অঞ্চলক ট্ৰান্স-হিমালয় বোলে।ট্ৰান্স-হিমালয় অঞ্চলৰ কিছুমান জনগোষ্ঠীৰ খাদ্যত শস্য আৰু দুগ্ধজাত খাদ্যৰ গুৰুত্ব, আনহাতে আন বহু জনগোষ্ঠীৰ খাদ্যত শাক-পাচলি, ফল-মূল, মাছ, স্থানীয় উদ্ভিদ আৰু কিণ্বিত খাদ্যৰ উপস্থিতিয়ে তেওঁলোকৰ গাট মাইক্ৰ’বায়’ম(Gut microbiome)ত পৃথক বৈশিষ্ট্যৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

কিছুমান গৱেষণাত বিফিড’বেক্টেৰিয়াম এড’লেচেণ্টিছ (Bifidobacterium adolescentis)-ৰ দৰে অণুজীৱৰ উপস্থিতিৰ তাৰতম্যও লক্ষ্য কৰা হৈছে। ইয়াত “ষ্ট্ৰেইন” (strain) বুলিলে একে প্ৰজাতিৰ অণুজীৱৰ নিৰ্দিষ্ট জিনগত বা জৈৱিক বৈশিষ্ট্যযুক্ত ৰূপক বুজায়। কিন্তু কোনো এটা খাদ্য আৰু কোনো এটা অণুজীৱৰ মাজত পোনপটীয়া সম্পৰ্ক স্থিৰ কৰিবলৈ গৱেষণাৰ প্ৰয়োজন।ইয়াতেই আমাৰ পৰম্পৰাগত খাদ্যৰ প্ৰতি নতুনকৈ চোৱাৰ সুযোগ আছে। আমাৰ কচু-শাক, খাৰ, টেঙা, মাছ, বনশাক, বাঁহগাজ, স্থানীয় শস্য, গাখীৰ আৰু বিভিন্ন কিণ্বিত বা ফাৰ্মেণ্টেড খাদ্য কেৱল জিভাৰ সোৱাদ নহয়; এইবোৰৰ আঁৰত আছে পৰিৱেশ, সংস্কৃতি, অভিজ্ঞতা আৰু অণুজীৱৰ এক দীঘলীয়া ইতিহাস।

আইতাই “গাট মাইক্ৰ’বায়’ম” শব্দটো নাজানিছিল। মায়েও “প্ৰ’বায়’টিক”ৰ সংজ্ঞা নাজানিছিল। কিন্তু কোনটো খাদ্য কেতিয়া খাব লাগে, কোনটো কেনেকৈ সংৰক্ষণ কৰিব লাগে, কোনটো খাদ্যৰ সৈতে কোনটো খাদ্য মিলাই খাব লাগে—এই জ্ঞান তেওঁলোকৰ আছিল। এই জ্ঞান প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ বিস্তাৰ হৈছিল । সেই অভিজ্ঞতাৰ ভিতৰত হয়তো বহু বৈজ্ঞানিক সত্য লুকাই আছিল।সেয়ে পৰম্পৰাগত খাদ্যসংস্কৃতি সংৰক্ষণ মানে কেৱল অতীতক সংৰক্ষণ কৰা নহয়; ই ভৱিষ্যতৰ বিজ্ঞানৰ বাবেও এক মূল্যৱান সম্পদ সংৰক্ষণ কৰা। আধুনিকীকৰণ আৰু নগৰীকৰণে খাদ্যাভ্যাস সলনি কৰাৰ লগে লগে আমাৰ অন্ত্ৰৰ অণুজীৱসমাজো সলনি হ’ব পাৰে। সেইবাবেই বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ খাদ্য, জীৱনশৈলী আৰু অণুজীৱসমূহৰ বৈচিত্ৰ্য(Microbial biodiversity)ৰ বৈজ্ঞানিক নথিভুক্তকৰণ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

এদিন হয়তো বিজ্ঞান আৰু অধিক আগবাঢ়িব। কোনো অঞ্চল বা জনগোষ্ঠীৰ খাদ্যাভ্যাস আৰু অণুজীৱসমাজৰ বৈশিষ্ট্য অনুসৰি ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক পুষ্টি-পৰামৰ্শ বা নিৰ্দিষ্ট প্ৰ’বায়’টিক পদ্ধতি বিকশিত হ’ব পাৰে। তেতিয়া আমাৰ আজিৰ সাধাৰণ খাদ্যৰ কথাবোৰেও নতুন অৰ্থ লাভ কৰিব।

সেইবাবেই আজি যেতিয়া কোনো এখন গাঁৱৰ ভোজত কলপাতত খাবলৈ দিয়া হয়, তেতিয়া আমি কেৱল এখন পাত দেখা নাপাওঁ।আমি দেখা পাওঁ লৰালিৰ এখন সেউজীয়া দুৱাৰ। সেই দুৱাৰৰ সিপাৰে আছে মায়ে ভাত , আইতাৰ হাঁহি, ভোজৰ কোলাহল, নামঘৰৰ প্ৰসাদ, বিহুৰ আনন্দ আৰু মাটিৰ সৈতে মানুহৰ সেই প্ৰাচীন সম্পৰ্ক।

আৰু তাৰো ভিতৰত আছে আন এখন পৃথিৱী—চকুৰে নেদেখা, হাতেৰে চুব নোৱাৰা, কিন্তু আমাৰ শৰীৰৰ ভিতৰত জীয়াই থকা অণুজীৱৰ পৃথিৱী।আমি ভাবিছিলোঁ, পাতখনত কেৱল ভাত আছে।আচলতে পাতখনত আছিল প্ৰকৃতি, সংস্কৃতি, স্মৃতি আৰু জীৱনৰ এক দীঘলীয়া কাহিনী।মানুহে কৃত্ৰিম পাত্ৰ সাজি সভ্যতাৰ গৌৰৱ কৰিলে। কিন্তু তাৰ বহু আগতেই প্ৰকৃতিয়ে মানুহৰ বাবে নিজৰ সেউজীয়া কাঁহীখন দিছিল। সেই কাঁহীখনত আছিল খাদ্যৰ সোৱাদ; আছিল মাটিৰ গোন্ধ; আছিল পৰম্পৰাৰ উম আৰু হয়তো, আমাৰ চকুৰ অগোচৰে, আছিল এখন অদৃশ্য জীৱজগতৰ অসংখ্য কাহিনী।

সেইবাবেই আমাৰ খোৱা পাতখন কেৱল এখন পাত নহয়—ই প্ৰকৃতিৰ বুকুৰ পৰা অহা এখন সেউজীয়া পুথি। যাৰ বহু পৃষ্ঠা আমি পঢ়িছোঁ, কিন্তু বহু অদৃশ্য পৃষ্ঠা আজিও বিজ্ঞানৰ পঢ়িবলৈ বাকী।প্ৰবন্ধটোৰ শেষত অলপ অধিক সাহিত্যিক আৰু গৱেষণাধৰ্মী সুৰত এনেদৰে লিখিলে সুন্দৰ হ’ব—

চেইলন জাৰ্নেল অৱ ছায়েন্স নামৰ বিজ্ঞানভিত্তিক গৱেষণা-পত্ৰিকাত প্ৰকাশিত “Potential Use of Plant Leaves and Sheath as Food Packaging Materials in Tackling Plastic Pollution: A Review” শীৰ্ষক গৱেষণামূলক প্ৰবন্ধত কালিনা, এছ., কাপিলান, আৰ., উইক্ৰামাসিংহে, আই. আৰু নাৱাৰাটনে, এছ. বি.-য়ে সেউজীয়া পাতত খাদ্য পৰিৱেশন তথা পাতেৰে আবৰি পেকেজিঙৰ সামগ্ৰী ব্যৱহাৰৰ পৰম্পৰাৰ অন্তৰালত থকা বৈজ্ঞানিক তাৎপৰ্য বিস্তৃতভাৱে বিশ্লেষণ কৰিছে। তেওঁলোকৰ গৱেষণাই প্ৰমাণ কৰি দেখুৱাইছে যে, আমাৰ পূৰ্বপুৰুষে প্ৰকৃতিৰ পৰা লাভ কৰা গছৰ পাত কেৱল খাদ্য খোৱাৰ সহজ কাঁহী বা পাত্ৰ নাছিল; ইয়াৰ মাজত নিহিত আছিল পৰিৱেশ - বান্ধৱ সূত্ৰ, জৈৱ-বিয়োজনীয়তা, খাদ্য-সুৰক্ষা আৰু প্ৰকৃতিৰ সৈতে মানুহৰ সহাৱস্থানৰ এক গভীৰ বিজ্ঞান। প্লাষ্টিকে আৱৰি ধৰা আজিৰ পৃথিৱীত সেয়ে সেই সেউজীয়া গছৰ পাতখনলৈ পুনৰ ঘূৰি চোৱাটো কেৱল অতীতৰ পৰম্পৰালৈ উভতি যোৱা নহয় বৰং ভৱিষ্যতৰ বহনক্ষম জীৱন-পদ্ধতিৰ প্ৰতিও এক অৰ্থপূৰ্ণ ভাৱে উভতি চোৱাৰ প্ৰয়োজন কিমান তাক সোঁৱৰাই দিয়া।

ড০ শৰৎ বৰকটকী

নগাঁও, অসম ।

ম'বাইল ৭০০২২৫৮১৭৩