নীৰৱ শ্ৰমৰ অদৃশ্য অৰ্থনীতি

এখন ঘৰ বাহিৰৰ মানুহে দেখিলে কেৱল ইটা, চিমেণ্ট, দুৱাৰ-খিৰিকী আৰু আচবাবৰ সমষ্টি যেন লাগে। কিন্তু আচলতে ঘৰ এখন মানুহৰ অনুভৱ, দায়িত্ব, মমতা, ত্যাগ আৰু সম্পৰ্কৰ ওপৰত থিয় হৈ থাকে। সেই ঘৰখনৰ ভেটিটো বহু সময়ত নীৰৱে বহন কৰি থাকে এগৰাকী মহিলা—যাক আমি “গৃহিণী” বুলি সহজে মাতো।

সমাজত বহু সময়ত শুনিবলৈ পোৱা যায়—“তেওঁ চাকৰি নকৰে”, “ঘৰতে থাকে”, “উপাৰ্জন নকৰে”। এই কেইটা বাক্য যেন কেতিয়াবা এগৰাকী গৃহিণীৰ সমগ্ৰ জীৱনৰ শ্ৰম, ত্যাগ আৰু আত্মনিবেদনক মুহূৰ্ততে অস্বীকাৰ কৰি পেলায়। মাহৰ শেষত তেওঁৰ হাতত দৰমহাৰ খাম নাথাকে, বেংকৰ এছএমএছ নাহে, কোনো পে-স্লিপ নাথাকে। সেইবাবেই যেন বহু ঘৰত তেওঁৰ মূল্যও কম।

কিন্তু প্ৰশ্নটো হ’ল—দৰমহা নাপালেই কোনো কামৰ মূল্য নাথাকে নেকি?

পুৱাৰ পৰা নিশালৈ—অবিৰাম দায়িত্ব পালন কৰা এগৰাকী গৃহিণীৰ দিনটো কেতিয়া আৰম্ভ হয়, তাৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট সময় নাই। বহু সময়ত সূৰ্য উঠাৰ আগতেই তেওঁৰ কৰ্মযজ্ঞ আৰম্ভ হয়। চাহ বনোৱা, ৰন্ধন, ল’ৰা-ছোৱালীৰ টিফিন সাজু কৰা, স্কুললৈ পঠিওৱা, স্বামীৰ বাবে আহাৰ সাজি দিয়া, ঘৰৰ পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, কাপোৰ ধোৱা, বজাৰ-সমাৰ, বৃদ্ধ পিতৃ-মাতৃ বা শ্বশুৰ-শাশুৰীৰ যত্ন লোৱা—এই সকলো কাম যেন তেওঁৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ অবিচ্ছেদ্য অংশ।

চাকৰিয়াল মানুহে কাৰ্যালয়ৰ পৰা উভতি আহিলে কিছু সময় জিৰণি পায়। গৃহিণীৰ কিন্তু কৰ্মস্থলীৰ দুৱাৰ কেতিয়াও বন্ধ নহয়। দিনৰ কাম শেষ হোৱাৰ আগতেই নিশাৰ দায়িত্ব আহি উপস্থিত হয়। অসুস্থ হ’লেও ঘৰখন থমকি নৰয়। তেওঁৰ জ্বৰ থাকিব পাৰে, শৰীৰ বিষাই থাকিব পাৰে, মন ক্লান্ত হ’ব পাৰে—তথাপিও তেওঁ দায়িত্ব পালন কৰি যায়।এই অবিৰাম শ্ৰমৰ কোনো ছুটী নাই, কোনো দেওবাৰ নাই, কোনো উৎসৱৰ বন্ধ নাই। অৱসৰৰ বয়সো নাই।

সমাজে কয়—গৃহিণীয়ে উপাৰ্জন নকৰে। কিন্তু এই কথাটো আধা সত্য। আচলতে তেওঁ পৰোক্ষভাৱে উপাৰ্জন কৰি থাকে, যদিও সেই উপাৰ্জনৰ হিচাপ কোনো বেংকৰ পাছবুকত দেখা নাযায়।এবাৰ ভাবি চাওক। এখন ঘৰত যদি ৰন্ধন কৰিবলৈ ৰান্ধনী, কাপোৰ ধুবলৈ মানুহ, ঘৰ পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ পৰিচাৰিকা, শিশুৰ যত্ন ল’বলৈ কেয়াৰটেকাৰ আৰু বৃদ্ধৰ সেৱাৰ বাবে পৃথক সেৱিকা নিযুক্ত কৰিব লাগে, তেন্তে মাহে কিমান টকা ব্যয় হ’ব? এই সকলো দায়িত্ব এগৰাকী গৃহিণীয়ে একেলগে পালন কৰে।তেওঁৰ শ্ৰমৰ মূল্য টকাৰে জুখিবলৈ গ’লে হয়তো বহু চাকৰিৰ দৰমহাকো অতিক্ৰম কৰিব। তথাপিও তেওঁৰ কামক “একো নকৰা” বুলি কোৱা হয়।এই বৈষম্য কেৱল অৰ্থনৈতিক নহয়; ই মানসিক আৰু সামাজিক বৈষম্যও।

সন্তান গঢ়াৰ নীৰৱ শিল্পী হিচাপে এগৰাকী গৃহিণীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অৱদান হয়তো ঘৰৰ মজিয়া পৰিষ্কাৰ কৰাত নহয়; হয় মানুহ গঢ়াত। সন্তানৰ প্ৰথম শিক্ষক কোন? অধিকাংশ ক্ষেত্ৰতে মাক। সন্তানৰ ভাষা, আচৰণ, শিষ্টাচাৰ, সময়জ্ঞান, মমতা, দায়িত্ববোধ—এই সকলো গুণৰ বীজ বহুখিনি মাতৃৰ হাততেই ৰোপিত হয়।

এজন চিকিৎসক, অভিযন্তা, অধ্যাপক, বিজ্ঞানী বা প্ৰশাসনিক বিষয়া সমাজে সন্মান কৰে। কিন্তু সেই সফল মানুহজনৰ শৈশৱৰ ৰাতিবোৰত জেগি থকা মাকজনীৰ ত্যাগৰ কথা সমাজে কিমান মনত ৰাখে?

পৰীক্ষাৰ আগৰ নিশা জাগি থকা, অসুস্থ সন্তানৰ কপালত পানীৰ কাপোৰ থোৱা, স্কুলৰ প্ৰকল্প বনোৱাত সহায় কৰা, ব্যৰ্থতাৰ সময়ত সাহস দিয়া—এইবোৰ কামৰ কোনো পাৰিশ্ৰমিক নাই। কিন্তু এই কামবোৰৰ ফলতেই এটা প্ৰজন্ম গঢ় লৈ উঠে।

স্বামীৰ সফলতাৰ আঁৰৰ অদৃশ্য শক্তি হ'ল তেওঁৰ পত্নী।বহু সফল পুৰুষৰ জীৱনৰ আঁৰত এগৰাকী নীৰৱ মহিলাৰ ত্যাগ লুকাই থাকে। স্বামীয়ে নিশ্চিন্তে চাকৰি বা ব্যৱসায়ত মন দিব পাৰে, কাৰণ তেওঁ জানে—ঘৰৰ দায়িত্ব কোনোবাই নিষ্ঠাৰে পালন কৰি আছে।যদি গৃহিণীগৰাকী সকলো দায়িত্ব এৰি দিয়ে, তেন্তে উপাৰ্জনকাৰীজনেও হয়তো নিজৰ কৰ্মজীৱনত একে ধৰণে সফল হ’ব নোৱাৰে।সেয়ে সংসাৰৰ আয় কেৱল এজনৰ উপাৰ্জনৰ ফল নহয়; ই বহু সময়ত এজনৰ বাহিৰৰ শ্ৰম আৰু আনজনৰ ভিতৰৰ শ্ৰমৰ যৌথ সৃষ্টি।মূল্য কম হোৱাৰ মূল কাৰণ।গৃহিণীৰ মূল্য কম বুলি ধৰা হয় মূলতঃ এটা কাৰণত—তেওঁৰ শ্ৰমৰ টকাৰ অংক দেখা নাযায়।

আজিৰ সমাজে মানুহৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ বেংকৰ বেলেঞ্চ, দৰমহা, পদবী আৰু সম্পত্তিক মাপকাঠি কৰি পেলাইছে। যিজনে টকা আনে, তেওঁৰ অৱদান দৃশ্যমান; যিজনে সেই টকাৰে ঘৰখন চলায়, সঞ্চয় কৰে, অপচয় ৰোধ কৰে, সন্তানৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে—তেওঁৰ অৱদান অদৃশ্য।অদৃশ্য মানেই অস্তিত্বহীন নহয়। বায়ু দেখা নাযায়, কিন্তু জীৱন তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ঠিক তেনেদৰে গৃহিণীৰ শ্ৰম বহু সময়ত দেখা নাযায়, কিন্তু সংসাৰৰ স্থিৰতা তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।মানসিক শ্ৰমৰ কথাও ভাবিব লাগিব।গৃহিণীয়ে কেৱল শাৰীৰিক কামেই নকৰে; তেওঁ মানসিক শ্ৰমো বহন কৰে।ঘৰত কি শেষ হৈছে, কাক চিকিৎসকৰ ওচৰলৈ নিবলৈ লাগিব, সন্তানৰ স্কুলত কি জমা দিব লাগিব, কাক ফোন কৰিব লাগিব, কোন অতিথি আহিব, কোন উৎসৱত কি প্ৰস্তুতি লাগিব—এই সকলো চিন্তা বহু সময়ত গৃহিণীৰ মনতেই ঘূৰি থাকে।

এই অদৃশ্য মানসিক ভাৰ সমাজে সচৰাচৰ স্বীকাৰ নকৰে। ফলত বহু মহিলা ক্লান্ত, অবসাদগ্ৰস্ত আৰু আত্মসন্মানহীন অনুভৱ কৰে।ত্যাগৰ বিনিময়ত অপমান । বহু গৃহিণীয়ে নিজৰ ইচ্ছা-আকাংক্ষা ত্যাগ কৰি পৰিয়ালৰ সুখক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে। নতুন কাপোৰ নিকিনি সন্তানৰ পঢ়া-শুনাৰ খৰচ বহন কৰে, নিজৰ চিকিৎসা পিছুৱাই ঘৰৰ আন সদস্যৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে।অথচ কেতিয়াবা তেওঁলোকেই শুনিব লগা হয়—

“তুমি ঘৰতে থাকি কি কৰিলা?”

এই বাক্যটো কেৱল অপমানজনক নহয়; ই এগৰাকী নাৰীৰ অস্তিত্বকেই আঘাত কৰে।

গৃহিণীক দৰমহা দিয়াই সমাধান নে?

এই বিষয়ত বহু বিতৰ্ক আছে। গৃহিণীক চৰকাৰ বা পৰিয়ালৰ পৰা দৰমহা দিয়া উচিত নেকি? এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ সহজ নহয়।কিন্তু এটা কথা নিশ্চিত—স্বীকৃতি, সন্মান আৰু অৰ্থনৈতিক অংশীদাৰিত্ব অত্যন্ত জৰুৰী।স্বামীয়ে পত্নীক সংসাৰৰ আৰ্থিক সিদ্ধান্তত অংশীদাৰ কৰিব লাগিব। তেওঁৰ ব্যক্তিগত খৰচৰ বাবে হাত পাতিব লগা অৱস্থা সৃষ্টি কৰা উচিত নহয়। সংসাৰৰ সম্পদ সৃষ্টিত তেওঁৰ অৱদান স্বীকাৰ কৰা উচিত।গৃহিণীৰ হাতত নিজৰ কিছু আৰ্থিক স্বাধীনতা থাকিলে তেওঁৰ আত্মবিশ্বাসো বৃদ্ধি পায়।

সমাজৰ দৃষ্টিভংগী সলনি হ’ব লাগিব।  আমি সন্তানক শিকাব লাগিব যে ঘৰৰ কাম কেৱল “মহিলাৰ কাম” নহয়। ল’ৰা-ছোৱালী উভয়েই ঘৰুৱা দায়িত্ব ভাগ-বতৰা কৰিব লাগে।যদি আমি ঘৰৰ কামক তুচ্ছ জ্ঞান কৰিয়েই থাকোঁ, তেন্তে গৃহিণীৰ শ্ৰম কেতিয়াও যথাযথ সন্মান নাপাব।সমাজত “চাকৰিয়াল মহিলা” আৰু “ঘৰুৱা মহিলা”ৰ মাজত কৃত্ৰিম উচ্চ-নীচ ভাব সৃষ্টি কৰা উচিত নহয়। দুয়োগৰাকী মহিলাই নিজৰ নিজৰ ক্ষেত্ৰত শ্ৰম কৰি আছে। এজনীয়ে বাহিৰত কাম কৰে, আনজনীয়ে ভিতৰত; কিন্তু দুয়োৰে শ্ৰমেই মূল্যৱান।

গৃহিণী—ঘৰখনৰ মেৰুদণ্ড ।এখন সংসাৰ টকা দি চলিব পাৰে, কিন্তু মমতা নাথাকিলে সংসাৰ ঘৰ নহয়। সেই মমতা, ধৈৰ্য, যত্ন আৰু ত্যাগৰ উৎস বহু সময়ত গৃহিণী।তেওঁ ঘৰৰ কেৱল ৰান্ধনী নহয়; তেওঁ পৰিচালক, শিক্ষক, পৰামৰ্শদাতা, সেৱিকা, মানসিক সমৰ্থনদাতা আৰু সম্পৰ্কৰ সংযোগসূত্ৰ।তেওঁৰ হাতত দৰমহাৰ খাম নাথাকিব পাৰে, কিন্তু তেওঁৰ হাততেই থাকে এখন পৰিয়ালৰ সুখ-শান্তিৰ চাবিকাঠি।

গৃহিণীক “উপাৰ্জন নকৰে” বুলি কোৱাটো বাস্তৱৰ প্ৰতি অন্যায়। তেওঁ হয়তো টকা উপাৰ্জন নকৰে, কিন্তু টকা সঞ্চয় কৰে; মানুহ গঢ়ে; সম্পৰ্ক বচায়; সংসাৰক স্থিৰতা দিয়ে; ভবিষ্যৎ নিৰ্মাণ কৰে।দৰমহা নাপালেই কোনো মানুহ মূল্যহীন নহয়। বিশেষকৈ গৃহিণী কেতিয়াও নহয়। তেওঁৰ শ্ৰম অদৃশ্য হ’ব পাৰে, কিন্তু সেই শ্ৰমৰ ওপৰত অসংখ্য সংসাৰৰ ভৱিষ্যৎ থিয় হৈ আছে। সেয়ে গৃহিণীক দয়া নহয়, সন্মান দিয়ক। তেওঁৰ কামক “সাধাৰণ” বুলি তুচ্ছ নকৰিব। ঘৰৰ ভিতৰত জ্বলি থকা সেই নীৰৱ প্ৰদীপটোৱে বহু সময়ত সমগ্ৰ পৰিয়ালৰ জীৱন আলোকিত কৰি ৰাখে।কাৰণ, যি নাৰীয়ে এখন ঘৰক ঘৰ কৰি তোলে, তেওঁৰ মূল্য কোনো দৰমহাৰ অংকতকৈ বহুগুণে ডাঙৰ।

ৰমিছা বেগম

নগাঁও, অসম

দূৰভাষ নং ৮৬৩৮১৪৬৫৪৬